Σοφία Πελεκάνου η πολυβραβευμένη μαντιναδολόγος

Η Σοφία Πελεκάνου είναι συνταξιούχος και κατοικεί στην Κριτσά. Φέτος ξαναβραβεύτηκε στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό μαντινάδας στο Τριήμερο Λόγου και Τέχνης στον Άγιο Νικόλαο. Το θέμα τολμηρό.

Σαν είναι ο άντρας δυνατός έχει διπλό τουφέκι
μόνο τ’ ενούς με το γ-καιρό, ο πετεινός… δεν στέκει!

Ο γέρος και ανε βαστά κάρβουνα στη γ-κουτάλα
Πυρώνει-ξεπυρώνει τη, δε ξεμακραίνει στάλα!

Πέρσι πάλι στον ίδιο διαγωνισμό με θέμα τη φιλία, πρώτο βραβείο:

Φιλία, μέλι σύγκερο, που το μασείς και λιώνει
και όταν είναι αληθινή, ποτέ τζης δεν παλιώνει

Με θέμα σα θέλει η νύφη κι ο γαμπρός:

Σα θέλει η νύφη κι ο γαμπρός τ’ αόρι σωπατεύει
γιατί η αγάπη κι ο καιρός και τα θεριά μερεύει

Με θέμα τον δίσεκτο χρόνο:

Φαίνεται χρόνο δίσεκτο με μοίρανε η μοίρα
Γι’ αυτό πολλά ‘ν’ τα βάσανα κι οι πίκρες απού πήρα.

Μας δέχτηκε στο σπίτι της την 17η Νοεμβρίου 2004. Έβρεχε διαρκώς και καθίσαμε συζητώντας τρεισήμισι ώρες. Είπαμε πολλά, μας διάβασε διάφορα από την δουλειά της. Μερικά μόνο από αυτά που θα μπορούσαν να μεταφερθούν στο χαρτί σε μια συνέντευξη είναι τα παρακάτω:

Λ. Σ. Μπορείτε να κάνετε διάλογο με μαντινάδες;

Σ. Π. Ναι, μπορώ. Ειδικά άμα με τσιγκλήσεις αρνητικά γίνομαι χείμαρρος.

Λ. Σ. Έχει συμβεί αυτό ποτέ;

Σ. Π. Με καλέσανε στην Ελούντα μια χρονιά στο Θ’ Κρητολογικό Συνέδριο να πω κι εγώ για τη ντοπιολαλιά της Κριτσάς και της ευρύτερης περιοχής του Μιραμπέλου καθώς και για την λαογραφία της περιοχής. Επί δυο ώρες απαντούσα στις ερωτήσεις που μου κάνανε με μαντινιάδες.

Λ. Σ. Τι απρόοπτα μπορεί να έχει ένας τέτοιος διάλογος;

Σ. Π. Ότι μπορείτε να φανταστείτε. Όταν ήμουν 22 χρονών είχαμε πάει σ’ ένα γάμο στ’ Ανώγεια. Εκεί σ’ έναν τέτοιο δημόσιο διάλογο με μαντινιάδες «μάλωσα» με τον καλύτερο μαντιναδολόγο τότε των Ανωγείων. Τον στρίμωξα τόσο πολύ που κόντεψε να με σκοτώσει.

Λ. Σ. Συνηθίζονται τέτοιες κόντρες σε γλέντια;

Σ. Π. Ναι, αλλά δε μιλάμε για δυο τρεις στίχους. Μιλάμε για διάλογο μιάμισης ώρας! Σταμάτησε ο γάμος. Μου έλεγε πράματα που με προκαλούσαν και βέβαια εγώ δε μπορούσα να τ’ αφήσω αναπάντητα. Δε θυμάμαι ακριβώς, αλλά το νόημα ήταν ότι εμείς στο Λασίθι είμαστε πατατάδες, φασουλάδες και τέτοια. Σε μια απάντησή μου του είπα:

Ποτέ μου άντρα να μη δω, άντρα μου δε σε θέλω
γιατί δεν έχω βοσκαρά να πα σε ματαδένω

Καταλαβαίνετε… Και κουβέντα στην κουβέντα τον στρίμωξα και δε μπορούσε να πει τίποτα. Θα γινότανε κακό και θα χάλαγε ο γάμος. Ευτυχώς, πάλι με μαντινιάδες το στρώσαμε το πράμα. Του είπα:

Με τα πορτοκαλόφυλλα δεν κάνουνε ντολμάδες

δεν έχει παρεξήγηση μέσα στις μαντινάδες

Δώσαμε τα χέρια και συμφωνήσαμε να τον παντρέψω ή να με παντρέψει και έληξε το θέμα εκεί. Μετά απ’ αυτό το συμβάν δεν ξαναειδωθήκαμε μ’ αυτόν. Έμαθα αργότερα πως είχε φύγει στη Γερμανία.

Το περιστατικό αυτό ήτανε και ένα μάθημα για μένα. Έκτοτε δεν αντιδίκησα, δεν το ξανάκανα, γιατί τα πράματα είχανε αγριέψει πολύ. Μπορεί να ξέσπαγε καυγάς και να χάλαγε ο γάμος.

Λ. Σ. Θέλει μεγάλη ετοιμότητα όμως ένας τέτοιος διάλογος…

Σ. Π. Οι μαντινάδες θέλουνε άνθρωπο να κατέχει και γλώσσα να τσι κελαηδεί και νου να τις ξετρέχει.

Λ. Σ. Είστε από την Κριτσά γέννημα θρέμμα;

Σ .Π. Ναι. Γεννήθηκα το 1942. Το πατρικό μου είναι Ψιλάκη.

Λ. Σ. Οι γονείς σας με τι ασχολούνταν;

Σ. Π. Ο πατέρας μου ήταν οικοδόμος, καλλιτέχνης την εποχή εκείνη. Αγγέλους έκανε. Σκάλιζε μάρμαρα, έχτιζε … Περνάω σήμερα και βλέπω τα έργα του και τον θυμάμαι με μεγάλη αγάπη. Η μητέρα μου, νοικοκυρά, ήταν το γένος Διαλυνά. Προερχόταν από αρχοντική οικογένεια της εποχής. Στο σπίτι μας είχαμε αρχές, αγάπη μεταξύ μας αλλά και αλληλεγγύη προς τους αναξιοπαθούντες συνανθρώπους μας. Η γιαγιά μου από την μητέρα μου ήτανε το γένος Παπαδούλη. Οι Παπαδούληδες ήτανε όλοι ριμαδόροι και φιλόσοφοι. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς, θυμάμαι απαντούσαν στο δρόμο με δίστιχα. Ίσως από ‘κει να ‘χω πάρει κι εγώ…Είχα βέβαια και πολλά ερεθίσματα από τη ζωή στο χωριό. Από τη γειτονιά μου, από τους ανθρώπους που έρχονταν και δούλευαν στα χτήματά μας, από τα ξενύχτια που κάναμε για να σπάσουμε τ’ αμύγδαλα, κύρια δραστηριότητα παλιά στο χωριό. Μιλάγαμε πολύ και ακούγαμε διάφορες ιστορίες από τους γεροντότερους. Στοιχεία από αυτές τις ιστορίες έχω χρησιμοποιήσει στα γραφτά μου. Κυρίως στα διηγήματα.

Λ. Σ. Τι γράμματα ξέρετε;

Σ. Π. Εγώ με τα δεδομένα της εποχής μου ήμουνα γραμματισμένη. Είχα τελειώσει το Γυμνάσιο της εποχής εκείνης, το λεγόμενο οχτατάξιο, και είχα μπει στην Οικιακή Οικονομία της Θεσσαλονίκης. Επειδή, όμως, ήμουνα μοναχοπαίδι ο πατέρας μου δε με άφησε να πάω. Όχι πως δεν ήτανε ανοιχτό μυαλό, αλλά είχαμε  χάσει δυο αδέρφια μου και φοβόταν. Μου είχανε υπερβολική αγάπη, ασφυχτική θα έλεγα, που κάποιες φορές μου έκανε κακό.

Λ. Σ. Με τι ασχοληθήκατε στη ζωή σας;

Σ. Π.Τα πρώτα χρόνια δούλεψα στη Σίνγκερ στο Ηράκλειο. Μετά ανοίξανε τα ξενοδοχεία εδώ στην περιοχή μας και δούλεψα σ’ αυτά στον Άγιο Νικόλαο. Το ’97 που πέθανε ο Βαγγέλης μου δεν είχα πλέον διάθεση και έχοντας τις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης  σταμάτησα.

Λ. Σ. Με τη μαντινάδα και την ποίηση από πότε ασχολείσθε;

Σ. Π. Το 1948 είχα μια αδερφή η οποία αρρώστησε με πνευμονία και πέθανε στους εννιά μήνες. Ήμουνα έξι χρονών και τη λάτρευα. Την ημέρα της κηδείας, όπως έκλαιγε η μαμά μου στο μνήμα κατά την ταφή, ξαφνικά χωρίς να το θέλω άρχισα κι εγώ να κλαίω και φωναχτά να ταιριάζω στιχάκια. Δεν σκεφτόμουνα, έτσι έβγαινε. Σαν παιδί που ήμουν δεν συνειδητοποίησα τι έκανα, όμως αυτό συζητήθηκε στο χωριό. Και στο σχολείο έγραφα μαντινάδες τις οποίες δυστυχώς δεν κράτησα. Στο χωριό υπήρχε ο Σταύρος ο Ταβλάς, που έπαιζε βιολί και ήτανε πολύ φίλος του πατέρα μου. Εκείνα τα χρόνια -πολλές φορές αναπολώ τις στιγμές αυτές- ερχόντουσαν καντάδα στον πατέρα μου. Το σπίτι μας ήτανε πάντα ανοιχτό, και ο Σταύρος με πείραζε.

Λ. Σ. Καλά τις καντάδες δεν τις κάνανε μόνο στις κοπέλες;

Σ. Π. Όχι μόνο στις κοπέλες. Κάνανε για παράδειγμα μια παρέα στο καφενείο οι φίλοι για κάποιο λόγο και ‘κει που καθόντουσαν λέγανε: δεν πάμε στο Μανόλη καντάδα; Πάμε! Και ερχόντουσαν. Οπότε ανοίγαμε την πόρτα, βγάζαμε τις ρακές τους μεζέδες, ό,τι μπορούσαμε να έχουμε για μεζέ… και γινότανε γλέντι. Σε μια τέτοια παρέα λοιπόν με πείραζε, μικρό κορίτσι, ο Σταύρος με το βιολί και κάθε φορά που έφερνα στο τραπέζι κάποιο μεζέ μου ‘λεγε : καλώς τηνε την αγαπητικιά μου. Οπότε θυμάμαι ότι του σκάρωσα την πρώτη μου μαντινάδα:

Το πορτοκάλι ράγισε δέσε το με το τέλι

μα να σε πάρω θέλω ‘γω κι αν είμαι και κοπέλι

Λ. Σ. Και τη θυμάστε ακόμα;

Σ. Π. Του την έλεγα μέχρι να πεθάνει, όταν τον συναντούσα.

Λ. Σ. Τα ποιήματα και οι μαντινάδες σας είναι κυρίως βιωματικά;

Σ. Π. Γράφω βιωματική ποίηση. Η ποίηση είναι για μένα λύτρωση, ειδικά τα τελευταία χρόνια. Γράφω όταν νοιώθω έντονη τη μοναξιά μου και θέλω να φωνάξω. Και όχι μόνο έμμετρα αλλά και με πεζοτράγουδα.

Λ. Σ. Συμμετέχετε σε διαγωνισμούς ποίησης και έχετε διακριθεί στο Τριήμερο Λόγου και Τέχνης του Δήμου Αγίου Νικολάου αρκετές φορές. Θέλετε να μας πείτε δυο λόγια γι’ αυτές σας τις διακρίσεις;

Σ. Π. Έχω πάρει δεκαοχτώ φορές μέρος σε διαγωνισμούς μαντινάδας και διηγήματος και έχω σε όλους βραβευθεί. Τα περισσότερα είναι πρώτα βραβεία. Στον Παγκρήτιο Διαγωνισμό του Δήμου Αγίου Νικολάου, τη Μορφωτική Στέγη Ιεράπετρας, το Λιμενικό Σώμα, στα Κρητικά Επίκαιρα, κ.α. Δυστυχώς δεν έχω πάντα ενημέρωση για τους διαγωνισμούς στους οποίους θα μπορούσα να συμμετάσχω.

Λ. Σ. Εκτός από τις μαντινάδες ασχολείστε και με το διήγημα;

Σ. Π. Με το λαογραφικό διήγημα και τη ντοπιολαλιά της περιοχής της Κριτσάς.

Λ. Σ. Έχετε δημοσιεύσει γραπτά σας;

Σ. Π. Στον «Ιστρώνα» και στην «Ίστρια ζωή». Η «Τόλμη» έχει περάσει ορισμένα δικά μου, ο Καυκαλάς έχει γράψει για μένα στα «Κρητικά Επίκαιρα», ο οποίος ήταν φοβερός. Πολλές φορές δημοσίευε μετά από κάθε διαγωνισμό, όταν του στέλνανε αντίγραφα. Είχε γράψει για μένα ότι χειρίζομαι πάρα πολύ ωραία την ντοπιολαλιά της Κριτσάς και ότι την έχω απολύτως σωστή.

Λ. Σ. Δεν επιδιώξατε να δημοσιεύσετε συστηματικά;

Σ. Π. Όχι. Πριν πεθάνει ο σύζυγός μου ο Βαγγέλης είχαμε συζητήσει με κάποιον εκδότη, Κρητικό, ο οποίος εδρεύει στην Αθήνα, αλλά οι όροι του δεν μου άρεσαν…

Λ. Σ. Ενδιαφέρθηκε κάποιος, από τους δημόσιους φορείς, για το έργο σας;

Σ. Π. Ο Μιχάλης ο Γεροντής, ο φιλόλογος, έχει αρκετές φορές χρησιμοποιήσει γραπτά μου για να διδάξει στους μαθητές την ντοπιολαλιά της Κριστάς εδώ στο Γυμνάσιο.

Λ. Σ. Εννοώ τη Νομαρχία, το Δήμο ή την Κοινότητα της Κριτσάς…

Σ. Π. Όχι.

Λ. Σ. Ο κόσμος που σας ξέρει πως σας αντιμετωπίζει;

Σ. Π. Από τον Άγιο Νικόλαο και την Κριτσά κάθε φορά που βραβεύεται εργασία μου με παίρνουν τηλέφωνο για να με συγχαρούνε ακόμα και άνθρωποι που δεν είναι από ‘δω.  Στο δρόμο επίσης με χαιρετάνε και με αντιμετωπίζουνε πολύ ζεστά… Αναγνωρίζουνε ότι αυτό που κάνω είναι σημαντικό, χαίρονται που μ’ έχουν συμπολίτισσα και μου το δείχνουν. Ακόμα έρχονται πολλοί για να τους γράψω στιχάκια για κοινωνικές εκδηλώσεις. Βαφτίζει κάποιος ένα παιδί και έρχεται να του γράψω την καρτούλα της πρόσκλησης. Σε γάμους επίσης, στις εορτές, θέλουνε να στείλουνε χρονιά πολλά με μαντινάδες κ.α.

Λ. Σ. Κρατάτε αρχείο για όλα αυτά που γράφετε;

Σ. Π. Δυστυχώς το κατάλαβα αργά και μόνο τα τελευταία χρόνια έχω αρχίσει και κρατάω αντίγραφα των γραπτών μου.

Λ. Σ. Νομίζετε ότι είναι θείο δώρο ή ότι σιγά-σιγά μπορεί κανείς με την ασχολία και την επιμονή να γράψει καλές μαντινάδες;

Σ. Π. Θείο δώρο μπορεί να είναι ως ένα βαθμό. Πρέπει όμως να το καλλιεργήσεις, να ασχοληθείς. Αυτά που γράφεις θα πρέπει να είναι και γραμματικά και συντακτικά σωστά. Να αποφεύγεις τους νεολογισμούς, τους βαρβαρισμούς, τις ξένες λέξεις, να χρησιμοποιείς σωστά την ντοπιολαλιά.

Λ. Σ. Δυσκολεύεστε να βρείτε τις κατάλληλες λέξεις στη σύνθεση;

Σ. Π. Όχι. Έχω μεγάλη ευχέρεια και αυτό νομίζω ότι το οφείλω στην πολλή επικοινωνία που είχα παλιά με τον κόσμο. Με τους ανθρώπους κάθε ηλικίας και κυρίως τους γεροντότερους που μιλούσαν την ντοπιολαλιά της περιοχής.

Λ. Σ. Ποια είναι η θεματογραφία σας στις μαντινάδες;

Σ. Π. Στη ζωή μου είμαι πολύ πεσιμίστρια και αυτό μου βγαίνει στις μαντινάδες. Τα λαογραφικά και τα διηγήματά μου είμαι εύθυμα, ακόμα και ξεκαρδιστικά. Και ζω το κλίμα των έργων μου, όταν τα γράφω. Επιδιώκω συνειδητά τη δημιουργία ατμόσφαιρας από την εποχή των παππούδων μας. Η μαντινιάδα και το μοιρολόι εδώ στην περιοχή μας είναι ίδια πράματα. Όταν πέθανε ο Βαγγέλης πέρασαν πάρα πολλοί. Σε καθέναν που ερχότανε του ‘λεγα και μια μαντινιάδα ξεχωριστή. Θυμάμαι του Αντώνη:

Χίλια καλώς ορίσατε Αντώνη Δερμιτζάκη

ήχασα τον Βαγγέλη μου κι είμαι να πιώ φαρμάκι.

Του Μιραμπέλου το μοιρολόι είναι μαντινιάδες που μιλάνε για πόνο, για χαμό, για απελπισία, για όνειρα που δε θα πραγματοποιηθούν, ενώ η μαντινιάδα μιλάει για την αγάπη, για τα μάτια, για την ελπίδα… Είναι πολλές φορές κοινωνικό σχόλιο, άλλοτε είναι σκωπτική… Μερικές σκωπτικές είχα γράψει για τον τουρισμό:

Κρήτη νησί περήφανο χιλιοτραγουδισμένο

αχ, ο έρμος τουρισμός πως σ’ έχει καμωμένο!

Τσ’ ακρογιαλιές σου ήχασες εδά τσι κατοικούνε

οι Φιλανδές κι οι Σουηδές που πράμα δε φορούνε.

Άλλες, παίνια στην Κρήτη, αυτές πήρανε βραβείο στα Κρητικά Επίκαιρα:

Εξεσυνοριστήκανε γ-τα βουνά τσι Κρήτης

κι απ’ όλα ομορφότερο εβγήκε ο Ψηλορείτης

Ήθελα να ‘μαι σαλπιχτής πάνω στον Ψηλορείτη

για να σαλπίζω τσ’ ήρωες που δόξασαν την Κρήτη

Ερωτικές, μερικές βραβευμένες με θέμα «τα μάτια»:

Τα μάτια σου τα ερωτικά λίμνες του Παραδείσου

καρφίχτης Βενετσάνικος είναι για το κορμί σου.

Μάτια που δεν εκλάψανε για μιας αγάπης πόνο

άδικα τα ‘πεψε ο Θεός για το ιμπρέτι* μόνο.

* Ιμπρέτι = για το χάζι, για να υπάρχουν έτσι, για τη φιγούρα

Είναι τα μάτια σου γιατρός στου έρωτα τον πόνο

και διακονιάρης γίνομαι για μια ματιά σου μόνο.

Μάτια απού η λάμψη τους δε σβήνει με το χρόνο

αυτά ‘ναι που γιατρεύουνε του έρωτα τον πόνο.

Τα μάτια σου με βάνουνε και κάνω όνειρα χίλια

μας άδικα μου τάσσουνε λαγούς με πετραχήλια

Με μια ματιά κάνεις πληγές και μ’ άλλη με γιατρεύεις

ήθελα και να κάτεχα ίντα Θεό λατρεύεις.

Λ. Σ. Ποιά από τις δικές σας μαντινάδες, σας εκφράζει καλύτερα;

Σ. Π. Μην πεις πως είσαι έξυπνος κι έχεις νοικοκυράτο

σαν θέλει η μοίρα κι ο Θεός φέρνει τα πάνω κάτω.

Γιατί είναι έτσι. Και ακόμα:

Ο άτυχος, λέει, όντε διψά, βρίσκει νερά φουντάνα

μα δεν αφήνει για να πιει η μοίρα του η πουτάνα.

Απόσπασμα από την συνέντευξη της Σοφίας Πελεκάνου στο ΛΑΣΗΘΙΩΤΙΚΟ ΣΤΙΓΜΑ

Advertisements
Published in: on Οκτώβριος 22, 2008 at 12:45 μμ  Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Σοφία Πελεκάνου η πολυβραβευμένη μαντιναδολόγος  
Αρέσει σε %d bloggers: